Trzmiele – kluczowe zapylacze i ich rola w przyrodzie

Trzmiele – puszyste olbrzymy w świecie zapylaczy

Trzmiele należą do najbardziej charakterystycznych owadów odwiedzających kwiaty. Są duże, krępe, gęsto owłosione i wydają głęboki, dobrze słyszalny brzęk. Często budzą sympatię, bo sprawiają wrażenie spokojnych, nieco niezdarnych lotników. W rzeczywistości są jednak znakomitymi zapylaczami i jednymi z najciekawszych dzikich pszczół.

Trzmiele należą do rodzaju Bombus i rodziny pszczołowatych. Oznacza to, że trzmiel jest pszczołą, choć żyje inaczej niż pszczoła miodna i tworzy znacznie mniejsze, krócej funkcjonujące kolonie.

Jak wygląda trzmiel?

Trzmiele mają krępe ciało pokryte gęstym owłosieniem. Ta „puszystość” nie jest tylko ozdobą. Włoski pomagają zatrzymywać pyłek, a jednocześnie ograniczają utratę ciepła. Dzięki temu trzmiele mogą być aktywne w warunkach, w których wiele innych owadów lata mniej intensywnie.

Ich ciało, podobnie jak u innych owadów, składa się z trzech głównych części:

• głowy – z oczami złożonymi, czułkami i aparatem gębowym przystosowanym do pobierania nektaru;
• tułowia – do którego przytwierdzone są trzy pary odnóży i dwie pary skrzydeł;
• odwłoka – zwykle wyraźnie owłosionego i ubarwionego w pasy lub plamy zależnie od gatunku.

Ubarwienie trzmieli nie zawsze jest identyczne. W Polsce występuje wiele gatunków, które mogą różnić się układem żółtych, czarnych, pomarańczowych lub białych pasów.

Czy trzmiel żądli?

Tak, samice trzmieli mogą żądlić. Dotyczy to królowych i robotnic. Samce nie mają żądła. Trzmiele zwykle nie są jednak owadami natarczywymi. Najczęściej reagują obronnie dopiero wtedy, gdy są chwytane, przygniecione albo gdy zagrożone jest ich gniazdo.

W codziennym kontakcie z kwiatami trzmiel zazwyczaj interesuje się rośliną, nie człowiekiem. Dlatego najlepiej pozwolić mu spokojnie pracować i nie próbować go łapać ani odganiać gwałtownymi ruchami.

Gdzie mieszkają trzmiele?

Gniazda trzmieli często znajdują się w miejscach dobrze ukrytych. Mogą powstawać w opuszczonych norach gryzoni, pod kępami traw, w ziemi, pod deskami, a czasem także w zakamarkach budynków lub stertach roślinnych.

W przeciwieństwie do rodziny pszczelej żyjącej w ulu przez kolejne lata, kolonia trzmieli funkcjonuje zwykle tylko jeden sezon. To jedna z najważniejszych różnic między trzmielami a pszczołą miodną.

Jednoroczny cykl życia trzmieli

Wiosną z zimowego schronienia wychodzi zapłodniona królowa. Jej pierwszym zadaniem jest znalezienie bezpiecznego miejsca na gniazdo. Początkowo działa sama: zbiera pokarm, buduje pierwsze komórki i wychowuje pierwsze robotnice.

Gdy robotnice dorosną, przejmują większość prac związanych ze zbieraniem nektaru, pyłku oraz opieką nad potomstwem. Królowa może wtedy skoncentrować się głównie na składaniu jaj.

Pod koniec sezonu kolonia wytwarza samce i młode królowe. Po odbyciu lotów godowych przyszłe królowe szukają miejsc do przezimowania. Reszta kolonii stopniowo ginie, a cały cykl rozpoczyna się ponownie następnej wiosny.

Co jedzą trzmiele?

Trzmiele, podobnie jak pszczoły miodne, korzystają przede wszystkim z nektaru i pyłku kwiatowego. Nektar dostarcza im energii, a pyłek jest cennym pokarmem dla rozwijających się larw.

Dzięki dużej masie ciała i długiemu okresowi aktywności w ciągu dnia trzmiele odwiedzają wiele roślin. Są częstymi gośćmi na koniczynach, facelii, malinach, jeżynach, ogóreczniku, naparstnicach i licznych kwiatach ogrodowych.

Zapylanie wibracyjne – ciekawa specjalność trzmieli

Jedną z najbardziej ciekawych cech trzmieli jest zapylanie wibracyjne, określane po angielsku jako buzz pollination. Trzmiel chwyta kwiat i wprawia mięśnie lotu w szybkie drgania, nie wykonując przy tym normalnego lotu. Wibracje pomagają uwolnić pyłek z pylników niektórych roślin.

Ta technika ma duże znaczenie między innymi przy zapylaniu pomidorów i części innych roślin, których pyłek trudniej wydostaje się na zewnątrz. To właśnie dlatego trzmiele są tak cenione również w uprawach szklarniowych.

Dlaczego trzmiele latają w chłodniejsze dni?

Trzmiele potrafią podnosić temperaturę własnych mięśni lotu dzięki ich intensywnej pracy. W połączeniu z gęstym owłosieniem pozwala im to rozpoczynać aktywność przy niższych temperaturach niż wiele innych owadów odwiedzających kwiaty.

W praktyce można spotkać trzmiele na kwiatach bardzo wcześnie rano, w pochmurną pogodę albo w chłodniejsze dni wiosny. To sprawia, że są szczególnie ważnymi zapylaczami roślin kwitnących w mniej sprzyjających warunkach.

Dlaczego trzmiele są ważne dla przyrody?

Trzmiele zapylają liczne rośliny dziko rosnące i uprawne. Dzięki swojej budowie, sile i sposobowi pracy skutecznie odwiedzają kwiaty, z którymi część innych owadów radzi sobie gorzej. Ich obecność zwiększa różnorodność zapylaczy w środowisku, a to wzmacnia stabilność całego ekosystemu.

Nie są „mniejszą wersją pszczoły miodnej”. Mają własną biologię, własny rytm życia i osobną rolę w przyrodzie. Właśnie dlatego warto patrzeć na nie z uwagą, a nie traktować jak przypadkowe duże owady na kwiatach.

Co zagraża trzmielom?

Trzmiele potrzebują kilku rzeczy naraz: kwiatów przez cały sezon, miejsc na gniazda i bezpiecznych kryjówek dla zimujących królowych. Gdy krajobraz staje się coraz uboższy, a łąki, miedze i dzikie zakątki znikają, trudniej im utrzymać stabilne populacje.

Do ważnych zagrożeń należą także intensywne przekształcanie siedlisk, ograniczenie różnorodności roślin oraz część presji związanych z nowoczesnym rolnictwem. Właśnie dlatego tak duże znaczenie mają ogrody przyjazne zapylaczom, pasy kwietne i pozostawianie w krajobrazie fragmentów mniej „uporządkowanej” przyrody.

Jak pomóc trzmielom?

• Sadzić rośliny kwitnące od wiosny do jesieni, aby zapewnić ciągłość pożytku.
• Nie usuwać wszystkich dzikich zakątków ogrodu, bo mogą służyć jako kryjówki.
• Ograniczać chemiczne opryski, szczególnie w czasie kwitnienia roślin.
• Pozostawiać część liści, kęp traw i naturalnych zakamarków, które mogą stać się schronieniem dla królowych.

Najczęstsze pytania o trzmiele

Czy trzmiel to pszczoła?

Tak. Trzmiele należą do rodziny pszczołowatych. Są więc pszczołami, choć żyją inaczej niż pszczoła miodna.

Czy trzmiel żądli?

Samice trzmieli mogą żądlić, ale zwykle robią to w obronie. Samce nie mają żądła.

Czy trzmiele robią miód?

Trzmiele gromadzą niewielkie ilości pokarmu w gnieździe, ale nie tworzą takich zapasów miodu jak pszczoły miodne. Nie jest to miód pozyskiwany przez człowieka.

Gdzie mieszkają trzmiele?

Najczęściej w dobrze ukrytych miejscach: w ziemi, starych norach, pod trawą, w stertach roślin lub innych naturalnych zakamarkach.

Dlaczego trzmiele są ważne?

Są skutecznymi zapylaczami wielu roślin, potrafią pracować w chłodniejsze dni i wykonują zapylanie wibracyjne, którego część roślin szczególnie potrzebuje.

W Pasiece Opawska Barć patrzymy na zapylacze szerzej niż tylko przez pryzmat ula. Pszczoły miodne, trzmiele i dzikie pszczoły współtworzą krajobraz, od którego zależy życie roślin i rytm całej przyrody. Poznaj Pasiekę Opawska Barć i naszą ofertę.

Bartosz Citak
Pasieka Opawska Barć